دفتر حقوقی لیبرالا در نمونه شرط داوری در قرارداد مشارکت بر یک مسئله مهم تمرکز دارد: شرط داوری نباید صرفاً جملهای باشد که در انتهای قرارداد نوشته میشود؛ باید از ابتدا مشخص کند اگر میان شرکا اختلافی ایجاد شد، چه کسی، با چه اختیاری، طبق چه قواعدی و درباره چه موضوعی تصمیمگیری خواهد کرد.
در قراردادهای مشارکت، اختلاف میتواند درباره آورده طرفین، نحوه مدیریت، سود و زیان، هزینه ها، انتقال سهم، تخلف از تعهدات یا حتی پایان همکاری باشد. اگر شرط داوری مبهم تنظیم شده باشد، ممکن است پیش از رسیدگی به اختلاف اصلی، طرفین درباره اصل صلاحیت داور و نحوه تشکیل مرجع داوری اختلاف کنند.
اهمیت شرط داوری
داوری میتواند به طرفین اجازه دهد اختلاف خود را بهجای دادگاه، از طریق داور منتخب یا سازوکار داوری مورد توافق حل کنند. اما مزیت داوری زمانی ایجاد میشود که سازوکار آن از ابتدا بهدرستی طراحی شده باشد.
در قرارداد مشارکت، یک شرط داوری مناسب باید تا حد امکان تکلیف این موارد را روشن کند:
- چه اختلافاتی به داوری ارجاع میشوند؟
- داور یک نفر است یا سه نفر؟
- داور چگونه انتخاب میشود؟
- اگر یکی از طرفین داور خود را معرفی نکند چه اتفاقی میافتد؟
- داور باید چه شرایطی داشته باشد؟
- قانون حاکم بر اختلاف چیست؟
- محل داوری کجاست؟
- رأی داور چگونه و در چه مهلتی صادر میشود؟
طبق قانون آیین دادرسی مدنی، طرفین میتوانند ضمن قرارداد یا به موجب توافق جداگانه، حل اختلاف خود را به داوری ارجاع دهند. همچنین در صورت توافق بر داوری، موضوع و شرایط آن باید به نحوی تعیین شود که سازوکار مورد توافق قابلیت اجرا داشته باشد.
نکته مهم: درج عبارت «کلیه اختلافات از طریق داوری حل خواهد شد» بهتنهایی لزوماً بهترین شیوه تنظیم شرط داوری نیست. هرچه قرارداد پیچیدهتر باشد، سازوکار داوری نیز باید دقیقتر طراحی شود.
ارکان اصلی شرط داوری
یک شرط داوری حرفهای باید حداقل از چند جزء مشخص تشکیل شود.
رکن | موضوعی که باید مشخص شود |
دامنه داوری | چه اختلافاتی مشمول داوری هستند؟ |
تعداد داوران | یک داور یا هیأت سهنفره؟ |
نحوه انتخاب | داور چگونه تعیین میشود؟ |
جانشینی داور | در صورت عدم انتخاب یا عدم امکان فعالیت داور چه میشود؟ |
شرایط داور | تخصص یا شرایط خاص مورد نیاز چیست؟ |
محل داوری | رسیدگی در چه محلی انجام میشود؟ |
قانون حاکم | اختلاف بر اساس چه قانونی بررسی میشود؟ |
تشریفات | قواعد رسیدگی چگونه تعیین میشوند؟ |
مدت داوری | در صورت توافق، مدت داوری چگونه محاسبه میشود؟ |
یک نکته مهم در قرارداد مشارکت
- دامنه شرط داوری باید با دقت تنظیم شود.
برای مثال، بهجای اینکه صرفاً نوشته شود:
«کلیه اختلافات به داوری ارجاع خواهد شد.»
میتوان موضوع را بهگونهای تنظیم کرد که اختلافات ناشی از تفسیر، اجرا، نقض، فسخ، انحلال و آثار قرارداد را دربرگیرد.
البته باید توجه داشت که توسعه دامنه شرط داوری به معنای امکان ارجاع هر موضوعی به داوری نیست؛ برخی موضوعات طبق قانون اساساً قابل ارجاع به داوری نیستند و این موضوع باید در تنظیم شرط مورد توجه قرار گیرد.
نمونه شرط داوری یک نفره
در قراردادهای مشارکت با ساختار نسبتاً ساده، طرفین ممکن است ترجیح دهند اختلاف توسط یک داور واحد حل شود.
نمونهای از تنظیم شرط داوری
کلیه اختلافات و دعاوی ناشی از یا مرتبط با این قرارداد، از جمله در خصوص تفسیر، اجرا، نقض، فسخ، انفساخ، خاتمه و آثار ناشی از آن، در صورت عدم حصول توافق از طریق مذاکره، به داوری یک نفر داور مرضیالطرفین ارجاع خواهد شد.
طرفین مکلفاند ظرف مدت مشخصی از تاریخ اعلام کتبی اختلاف، نسبت به انتخاب داور واحد با توافق یکدیگر اقدام نمایند. در صورت عدم توافق طرفین در مهلت مذکور، هر یک از طرفین میتواند مطابق مقررات قانونی مربوط، تعیین داور را از مرجع صالح درخواست نماید.
داور موظف است با رعایت مقررات قانونی حاکم و مفاد این قرارداد، به اختلاف رسیدگی و رای مقتضی صادر نماید. رأی داور برای طرفین لازمالاتباع خواهد بود، مگر در مواردی که قانون ترتیب دیگری مقرر کرده باشد.
چه زمانی داور واحد مناسب تر است؟
وقتی اختلافات احتمالی پیچیدگی بسیار بالایی ندارند و طرفین میخواهند فرآیند داوری با ساختار سادهتر و هزینه و زمان کمتر انجام شود.
البته در قرارداد های با ارزش بالا یا مشارکت های پیچیده، انتخاب داور واحد باید با توجه به تخصص مورد نیاز، بیطرفی داور و نحوه جایگزینی او انجام شود.
نمونه شرط داوری سه نفره
در قراردادهای مشارکت بزرگتر، طرفین ممکن است ترجیح دهند اختلاف توسط هیأتی متشکل از سه داور رسیدگی شود.
نمونه شرط داوری
کلیه اختلافات و دعاوی ناشی از یا مرتبط با این قرارداد، از جمله اختلافات مربوط به تفسیر، اجرا، نقض، فسخ، انفساخ، خاتمه و آثار ناشی از آن، در صورت عدم حلوفصل از طریق مذاکره، به هیأت داوری سهنفره ارجاع خواهد شد.
هر یک از طرفین مکلف است ظرف مهلت مشخصی از تاریخ دریافت اعلام کتبی داوری، یک داور معرفی نماید. دو داور منتخب نیز مکلفاند ظرف مهلت مشخصی نسبت به انتخاب داور سوم بهعنوان رئیس هیأت داوری اقدام کنند.
در صورت عدم معرفی داور توسط هر یک از طرفین یا عدم توافق دو داور منتخب در خصوص داور سوم در مهلت مقرر، تعیین داور مربوط مطابق مقررات قانونی حاکم و توسط مرجع صالح انجام خواهد شد.
هیأت داوری با رعایت مقررات قانونی حاکم، مفاد این قرارداد و اصول رسیدگی منصفانه به اختلاف رسیدگی خواهد کرد و رأی هیأت داوری، در حدود مقررات قانونی، برای طرفین لازمالاتباع خواهد بود.
یک نکته مهم
در شرط سهنفره، صرف تعیین «سه داور» کافی نیست. بلکه باید از ابتدا برای وضعیتهایی مانند عدم معرفی داور، عدم توافق داوران بر داور سوم یا عدم امکان ادامه فعالیت یکی از داوران راهکار مشخصی در نظر گرفته شود.
در غیر این صورت، همان سازوکاری که قرار بود اختلاف را حل کند، ممکن است خود به منشأ اختلاف تبدیل شود.
اشتباهات رایج در تنظیم شرط داوری
۱. تعیین نکردن نحوه انتخاب داور
نوشتن «اختلاف به داوری ارجاع میشود» بدون مشخص کردن سازوکار انتخاب داور میتواند در زمان اختلاف مشکل ایجاد کند.
۲. ابهام در دامنه شرط داوری
اگر مشخص نباشد شرط داوری دقیقاً چه اختلافاتی را پوشش میدهد، ممکن است یکی از طرفین درباره صلاحیت داور ایراد مطرح کند.
۳. بیتوجهی به داور جایگزین
اگر داور تعیینشده فوت کند، استعفا دهد، فاقد شرایط شود یا امکان رسیدگی نداشته باشد، قرارداد باید تا حد امکان تکلیف ادامه فرآیند را روشن کرده باشد.
۴. استفاده از یک متن ثابت برای همه قراردادها
شرط داوری قرارداد مشارکت ساختمانی با قرارداد مشارکت تجاری یا یک پروژه بزرگ سرمایهگذاری الزاماً نباید یکسان باشد.
مکانیزم حل اختلاف باید متناسب با ساختار معامله طراحی شود.
۵. مشخص نکردن قانون حاکم و محل داوری در قراردادهای دارای عنصر خارجی
در قراردادهای بینالمللی، ابهام در قانون حاکم، محل داوری و قواعد رسیدگی میتواند آثار مهمی داشته باشد.
۶. توجه نکردن به تخصص داور
در اختلافات فنی، مالی یا ساختمانی، تخصص داور میتواند اهمیت زیادی داشته باشد. اگر تخصص مشخصی برای داور لازم است، بهتر است معیار آن از ابتدا در قرارداد پیشبینی شود.
۷. تصور اینکه شرط داوری همه اختلافات را خودکار حل میکند
داوری هم مانند هر سازوکار قراردادی، نیازمند طراحی دقیق است.
یک شرط داوری بدتنظیم میتواند بهجای کاهش ریسک اختلاف، یک اختلاف مقدماتی درباره صلاحیت و نحوه تشکیل داوری ایجاد کند.
یکی از پروندههایی که برای بررسی به دفتر حقوقی لیبرالا ارجاع شد، مربوط به قراردادی بود که طرفین در آن برای حل اختلاف، داوری را پیشبینی کرده بودند.
در زمان تنظیم قرارداد، طرفین تصور میکردند با درج یک شرط کوتاه مبنی بر ارجاع اختلافات به داوری، مسیر حل اختلاف کاملاً مشخص شده است. اما پس از بروز اختلاف، مسئله اصلی دیگر صرفاً اختلاف میان شرکا نبود؛ درباره نحوه تشکیل مرجع داوری و حدود اختیار داور نیز اختلاف ایجاد شد.
در بررسی پرونده، متن قرارداد، نحوه شکلگیری توافق داوری و حدود موضوع ارجاع را بهصورت دقیق بررسی کردیم تا مشخص شود آیا سازوکار پیشبینیشده در قرارداد برای رسیدگی به اختلاف موجود کفایت میکند یا خیر.
این پرونده برای ما یک نکته مهم داشت:
شرط داوری زمانی ارزش واقعی خود را نشان میدهد که در روز اختلاف هم به همان اندازهای که در روز امضای قرارداد روشن به نظر میرسید، قابل اجرا باشد.
به همین دلیل، در تنظیم قراردادهای مشارکت، شرط داوری را یک بند تشریفاتی نمیدانیم؛ بلکه آن را بخشی از طراحی ساختار حقوقی قرارداد و مدیریت ریسک اختلاف میدانیم.
در واقع؛ شرط داوری در قرارداد مشارکت، بندی برای زمانی نیست که «اختلاف پیش آمد»؛ ابزاری برای طراحی نحوه مدیریت اختلاف، پیش از وقوع آن است.
در دفتر حقوقی لیبرالا، هنگام تنظیم شرط داوری، صرفاً به درج یک عبارت استاندارد اکتفا نمیکنیم. ساختار مشارکت، ارزش قرارداد، ماهیت اختلافات احتمالی، تخصص مورد نیاز داور و سازوکار انتخاب و جایگزینی داور را در کنار یکدیگر بررسی میکنیم تا شرط داوری با نیاز واقعی قرارداد هماهنگ باشد.
در قراردادهای مشارکت، هدف فقط این نیست که بنویسیم «اختلاف به داوری ارجاع میشود»؛ هدف این است که وقتی اختلاف واقعاً ایجاد شد، طرفین بدانند دقیقاً از چه مسیری و نزد چه مرجعی باید آن را حل کنند. برای تنظیم یک شرط مناسب و کارآمد همین حالا با ما تماس بگیرید.
سوالات متداول
1-آیا میتوان در قرارداد مشارکت داور واحد تعیین کرد؟
بله، طرفین میتوانند با توافق، داور واحد تعیین کنند؛ اما بهتر است نحوه انتخاب، شرایط داور و سازوکار جایگزینی او نیز مشخص شود.
2-داور یک نفره بهتر است یا سه نفره؟
پاسخ به ارزش و پیچیدگی قرارداد بستگی دارد. داور واحد معمولاً سازوکار سادهتری دارد؛ در قراردادهای پیچیدهتر، هیأت سهنفره ممکن است برای طرفین مطلوبتر باشد.
3-آیا میتوان بعد از بروز اختلاف داور تعیین کرد؟
در صورت توافق طرفین، امکان توافق بر داوری و تعیین داور پس از ایجاد اختلاف نیز وجود دارد. اما اگر توافق حاصل نشود، باید دید قرارداد اولیه چه سازوکاری پیشبینی کرده و قانون چه راهکاری ارائه میدهد.
4-آیا شرط داوری باید تمام اختلافات را شامل شود؟
لزومی ندارد بدون توجه به موضوع قرارداد چنین عبارتی درج شود. دامنه شرط باید آگاهانه و متناسب با قرارداد تعیین شود و محدودیتهای قانونی ارجاع برخی دعاوی به داوری نیز رعایت شود.
5-آیا میتوان در شرط داوری، تخصص داور را تعیین کرد؟
بله، در صورت اقتضای قرارداد میتوان برای انتخاب داور معیارهایی مانند تخصص حقوقی، فنی، مالی یا تجربه مرتبط با موضوع قرارداد تعیین کرد.
6-آیا صرف نوشتن «اختلافات از طریق داوری حل میشود» کافی است؟
بهتر است خیر. هرچه سازوکار انتخاب داور، دامنه صلاحیت و نحوه تشکیل مرجع داوری دقیقتر تعیین شود، احتمال بروز اختلافات مقدماتی درباره خود داوری کاهش مییابد.
