نقش DAB در پروژه های ساخت و ساز

وقتی یک پروژۀ ساخت‌وساز بزرگ با اختلاف مواجه می‌شود، معمولا مسئله فقط یک دعوای حقوقی نیست، بلکه زمان، سرمایه و اعتبار شرکت نیز در معرض خطر قرار می‌گیرد. بسیاری از مدیران پروژه و کارفرمایان زمانی به فکر انتخاب مرجع حل اختلاف می‌افتند که بحران ایجاد شده و خسارت‌های آن آغاز شده است، درحالی‌که تصمیم‌گیری دربارۀ ابزارهای پیشگیری باید از زمان تنظیم قرارداد انجام شود.

یکی از حیاتی‌ترین و مدرن‌ترین سازوکارهای بین‌المللی در این مسیر، استفاده از هیئت‌های حل اختلاف است. در دفتر حقوقی لیبرالا، بارها مشاهده کرده‌ایم که پیش‌بینی درست این ابزار، از شکل‌گیری دعاوی طولانی و قفل شدن سرمایۀ شرکت‌ها جلوگیری کرده است. در این مقاله، نقش DAB در پروژه‌های ساخت‌وساز را با ساختاری کاربردی و به زبان ساده بررسی می‌کنیم.

DAB چیست؟

«بزرگ‌ترین ترس من این نیست که اختلاف به وجود بیاید؛ می‌ترسم اختلاف، پروژه را از کنترل خارج کند.»

این دغدغه‌ای است که بسیاری از مدیران پروژه‌های EPC، شرکت‌های پیمانکاری و کارفرمایان پروژه‌های بزرگ دارند. در عمل، بیشتر اختلافات پروژه‌ها از یک موضوع فنی یا قراردادی ساده شروع می‌شوند؛ اما وقتی سازوکار مناسبی برای رسیدگی به آن‌ها وجود نداشته باشد، به ادعاهای سنگین، تاخیر در اجرا و در نهایت، داوری‌های پرهزینه ختم می‌شوند.

برای جلوگیری از همین اتفاق، در بسیاری از پروژه‌های بین‌المللی از DAB (Dispute Adjudication Board) یا هیئت رسیدگی به اختلافات استفاده می‌شود.

DAB یک هیئت مستقل و تخصصی است که وظیفه دارد اختلافات میان کارفرما و پیمانکار را در طول اجرای پروژه بررسی و حل‌وفصل کند؛ یعنی زمانی که هنوز امکان مدیریت اختلاف وجود دارد و پروژه وارد بحران نشده است.

نقش DAB در قراردادهای EPC

«بزرگ‌ترین مشکل ما اختلاف نیست؛ بزرگ‌ترین مشکل این است که اختلاف، پروژه را متوقف کند.»

این جمله را یکی از مدیران پروژه‌ای مطرح می‌کرد که به دلیل اختلاف بر سر تغییرات کار و هزینه‌های اضافی، چند ماه بود نتوانسته بود تکلیف بخشی از پروژه را مشخص کند؛ نه کارفرما حاضر به پذیرش ادعاها بود و نه پیمانکار حاضر به ادامۀ کار بدون تعیین تکلیف مطالباتش.

این دقیقا همان نقطه‌ای است که نقش DAB در قراردادهای EPC مشخص می‌شود.

در پروژه‌های EPC، اختلافات معمولا حول موضوعاتی مانند تاخیرات پروژه، تمدید مدت پیمان (EOT)، تغییرات کار (Variation Orders)، تعدیل‌ها و ادعاهای مالی شکل می‌گیرند. اگر این اختلافات به‌موقع مدیریت نشوند، می‌توانند به توقف پروژه، افزایش هزینه‌ها و در نهایت داوری‌های پرهزینه منجر شوند.

DAB در قراردادهای EPC نقش یک مرجع تخصصی و در دسترس را ایفا می‌کند که اختلافات را در زمان اجرای پروژه بررسی می‌کند؛ نه زمانی که پروژه تمام شده و روابط طرفین از بین رفته است.

به بیان ساده، DAB برای این ایجاد شده که اختلافات پروژه را قبل از تبدیل شدن به یک دعوای بزرگ کنترل کند؛ به همین دلیل، در قراردادهای EPC و فیدیک، DAB یکی از مهم‌ترین ابزارهای مدیریت ریسک و حفظ منافع طرفین به شمار می‌رود.

در تجربۀ ما در لیبرالا، بسیاری از شرکت‌ها زمانی برای حل اختلاف مراجعه می‌کنند که پروژه وارد مرحلۀ بحران شده است، درحالی‌که بخش قابل توجهی از این اختلافات، اگر از ابتدا سازوکار DAB به‌درستی در قرارداد پیش‌بینی شده بود، هرگز به مرحلۀ داوری و خسارت‌های سنگین نمی‌رسید.

نکتۀ طلایی اینجاست: در یک قرارداد EPC، طرف مقابل شما معمولا از تیم‌های حقوقی و فنی قوی برخوردار است. اگر قرارداد شما فاقد مکانیزم زندۀ DAB باشد، حتی قوی‌ترین ادعاهای شما نیز ممکن است در فرایندهای فرسایشی نابود شوند.

ما در لیبرالا، با تسلط هم زمان بر مدیریت ادعا (Claim) و استانداردهای فیدیک، شرط حل اختلاف قراردادهای EPC شما را به‌گونه‌ای طراحی می‌کنیم که ابزار پیشگیری DAB، به جای آنکه یک بند لوکس تشریفاتی باشد، به یک دژ دفاعی محکم برای حفظ سرمایه و اعتبار حرفه‌ای شما تبدیل شود.

مزایای استفاده از DAB

شاید به‌عنوان مدیر ارشد بیزینس با خودت بگویی: «چرا باید برای هیئتی که هنوز اختلافی را حل نکرده، از همان ابتدای پروژه هزینه کنم؟» این دقیقا همان تفکر سنتی و اشتباهی است که پروژه‌های بزرگ را به زانو درمی‌آورد.

مهندس محسنی درگیر یک پروژۀ کلان EPC بود. به دلیل تاخیر در ترخیص تجهیزات استراتژیک از گمرک و نوسانات شدید نرخ ارز، پیمانکار کار را نیمه‌کاره رها کرد و یک لایحۀ ادعای ۱۵۰ میلیارد تومانی روی میز گذاشت. مهندس محسنی که فردی بسیار محافظه‌کار و محتاط بود، از ترس بازخواست هیئت‌مدیره و دستگاه‌های نظارتی، حاضر نشد بدون حکم قانونی ریالی پرداخت کند.

ازآنجاکه آن‌ها در زمان تنظیم قرارداد، شرط مدرن DAB را فعال نکرده بودند، وارد فرایند داوری و دادگاه‌های سنتی شدند؛ در نتیجه، پروژه ۲.۵ سال کاملا قفل شد، ماشین‌آلات در کارگاه خاک خوردند، هزینه‌های تمدید ضمانت‌نامه‌ها سر به فلک کشید و نقدینگی شرکت مسدود شد. در نهایت، هلدینگ تحت فشار شدید مالی قرار گرفت و اعتبار حرفه‌ای مهندس محسنی نزد سهام‌داران به‌شدت آسیب دید، درحالی‌که اگر DAB وجود داشت، این اختلاف ظرف ۴۰ روز بدون توقف پروژه حل می‌شد.

مدتی بعد، مهندس محسنی برای ابرپروژۀ پتروپالایشی جدید خود به ما مراجعه کرد. او به دنبال بالاترین سطح امنیت و حفظ اعتبار سازمانش بود. تیم ما از همان ابتدا شرط تخصصی و بومی‌سازی‌شدۀ DAB را در تاروپود قرارداد EPC او تزریق کرد.

نتیجه شگفت‌انگیز بود؛ در اواسط پروژه، اختلافی ۳۰۰ میلیارد تومانی بر سر تغییر اسکوپ و اسناد فیدیک رخ داد. این بار، به جای تعویق پروژه و تکرار کابوس قبلی، هیئت DAB ظرف ۴۵ روز دستور اجرایی عادلانه‌ای صادر کرد. پروژه حتی یک ساعت هم نخوابید، نقدینگی قفل نشد و مهندس محسنی این بار با دست پر، گزارش پیشرفت پروژه را به هیئت‌مدیره ارائه داد.

تفاوت DAB و داوری

بسیاری از مدیران، DAB و داوری را یکی می‌دانند؛ صرفا به این دلیل که هر دو مکانیزمی خارج از دادگاه هستند. این اشتباه به‌ظاهر کوچک، پاشنه آشیل قرارداد شماست و می‌تواند سرمایۀ سازمان را به باد دهد.

تفاوت این دو ابزار حقوقی، تفاوت بین «پیشگیری و درمان» است. بیایید سه تفاوت بنیادی که سرنوشت مالی پروژه شما را رقم می‌زنند را بررسی کنیم:

۱. زمان ورود به بحران (مکانیزم زنده در برابر کالبدشکافی): داوری یک مکانیزم «پسینی» است؛ یعنی پروژه باید به بن‌بست کامل برسد، کارگاه تعطیل شود و روابط طرفین مسموم گردد تا داور وارد عمل شود. اما DAB یک فرایند «هم‌زمان و زنده» است؛ DAB قبل از اینکه اختلاف به یک تومور بدخیم تبدیل شود، آن را در نطفه حل می‌کند.

۲. ضمانت اجرای فوری (استمرار نقدینگی در برابر قفل شدن سرمایه): فرایند صدور رای داوری، ابلاغ و اجرای آن در محاکم قضایی بسیار زمان‌بر است. اما تصمیم DAB فورا لازم‌الاجراست؛ یعنی طرفین موظفند فورا دستور داب را اجرا کنند و تزریق مالی به پروژه ادامه یابد، حتی اگر به آن رای اعتراض داشته باشند و بخواهند بعدا به داوری بروند.

۳. زبان مشترک (فهم مهندسی در برابر ادبیات خشک حقوقی): داورها هر چقدر هم مجرب باشند، معمولا حقوق‌دانانی هستند که در اتاق‌های در بسته پرونده را می‌خوانند و تفاوت مسیر بحرانی (CPM) با تاخیرات مجاز را به سختی درک می‌کنند. اما اعضای DAB زبان بیزینس، نقشه، لایحۀ ادعا (Claim) و استانداردهای فیدیک (FIDIC) را کاملا می‌فهمند؛ چون خودشان مرتب در کارگاه حضور دارند.