اگر بخواهیم صادقانه بگوییم، بسیاری از اختلافات بزرگ در پروژههای نفت و گاز نه از روز بحران، بلکه از روز تنظیم قرارداد شروع میشوند. مدیران زیادی زمانی متوجه اهمیت شرط داوری میشوند که پروژه وارد اختلاف شده، پیمانکار ادعای خسارت کرده یا شریک خارجی همکاری را متوقف کرده است. درست همان لحظهای که تازه این سوال جدی مطرح میشود: «اگر اختلاف جدی پیش بیاید، چه کسی قرار است پروژه را از بنبست خارج کند؟»
در این مقاله میخواهیم بسیار ساده و کاربردی توضیح دهیم «شرط داوری در قراردادهای نفت و گاز چگونه تنظیم میشود؟» و چرا همین چند خط در قرارداد، گاهی میتواند جلوی چند سال خسارت، توقف پروژه و درگیری حقوقی را بگیرد. در لیبرالا بارها با پروژههایی روبهرو شدهایم که فقط به خاطر یک بند اشتباه در قرارداد، وارد بحرانهای سنگین مالی و حقوقی شدهاند. اگر سرمایه، اعتبار و آیندۀ پروژه برایتان مهم است، این مقاله دقیقا برای شما نوشته شده است.
اهمیت شرط داوری در قراردادهای انرژی
فرض کنید «مهندس راد» مدیر یک پروژۀ پتروشیمی است. پروژه خوب پیش میرود تا اینکه پیمانکار، ادعای خسارت سنگینی مطرح میکند. اختلاف بالا میگیرد و پرونده وارد دادگاه میشود. چند ماه اول همه امیدوارند موضوع زود حل شود؛ اما کمکم پروژه کند میشود، سرمایهگذار نگران میشود و هزینهها بالا میرود.
مشکل فقط اختلاف نبود؛ مشکل اصلی این بود که قرارداد، برای روز بحران آماده نشده بود.
اگر شرط داوری در قرارداد بهدرستی تنظیم شده بود، اختلاف میتوانست توسط یک داور متخصص و در مدت کوتاهتری حل شود. دقیقا به همین دلیل است که مدیران حرفهای، قبل از بحران، به فکر روز اختلاف هستند.
«مدیران حرفهای، قبل از بحران، راه خروج از بحران را طراحی میکنند.»
شرط داوری در واقع مشخص میکند اگر اختلافی ایجاد شد:
- چه کسی رسیدگی کند،
- اختلاف کجا بررسی شود،
- و چطور پروژه از بنبست خارج شود.
در پروژههای انرژی، این موضوع فقط یک بحث حقوقی نیست؛ موضوع حفظ سرمایه و اعتبار شرکت است.
تفاوت داوری داخلی و بین المللی
یکی از مهمترین تصمیمها هنگام تنظیم شرط داوری این است که مشخص شود اختلاف داخل ایران حل میشود یا در فضای بینالمللی.
اگر پروژه کاملا داخلی باشد، معمولا داوری داخلی انتخاب سادهتر و کمهزینهتری است؛ اما وقتی پای شریک خارجی، تجهیزات وارداتی یا سرمایهگذار بینالمللی وسط باشد، شرایط فرق میکند.
| موضوع | داوری داخلی | داوری بینالمللی |
| مناسب برای | پروژههای داخلی | پروژههای دارای شریک خارجی |
| هزینه | معمولا کمتر | بیشتر اما حرفهایتر |
| اجرای رای | محدودتر | گستردهتر |
| انعطاف در رسیدگی | کمتر | بیشتر |
اشتباهی که خیلی از شرکتها انجام میدهند این است که بدون توجه به شرایط پروژه، از یک متن آماده استفاده میکنند، درحالیکه هر قرارداد نفت و گاز شرایط مخصوص خودش را دارد.
انتخاب نهاد داوری مناسب
خیلی از مدیران فکر میکنند مهم این است که «یک بند داوری» داخل قرارداد باشد؛ اما واقعیت این است که اگر نهاد داوری اشتباه انتخاب شود، همان بندی که قرار بود پروژه را نجات دهد، خودش تبدیل به دردسر میشود.
فرض کنید پروژه وارد اختلاف شده، چند میلیون دلار پول وسط است و هر روز تاخیر، یعنی ضرر بیشتر. حالا اگر نهادی که برای داوری انتخاب کردهاید روند کندی داشته باشد، پروژه را نشناسد یا برای اختلافات بزرگ نفت و گاز مناسب نباشد، عملا به جای حل بحران، زمان و پول بیشتری از دست میدهید.
اینجاست که تفاوت مدیر حرفهای با مدیر معمولی مشخص میشود. مدیر حرفهای فقط به امروز قرارداد فکر نمیکند؛ به روزی فکر میکند که پروژه وارد تنش شده و باید سریع، محرمانه و بدون خوابیدن پروژه، اختلاف را جمع کند.
«در تجارت نیز همانند زندگی، چیزی که لیاقتش را دارید به دست نمیآورید،
بلکه چیزی را به دست میآورید که بر سر آن مذاکره کردهاید.» – چستر کاراس
در دفتر حقوقی لیبرالا ما فقط اسم یک نهاد معروف را داخل قرارداد نمیگذاریم. اول بررسی میکنیم:
- پروژۀ شما چقدر ریسک دارد،
- طرف مقابل چه کسی است،
- احتمال اختلاف در کدام بخش بیشتر است،
- و اگر بحران ایجاد شد، کدام مسیر سریعتر پروژه را نجات میدهد.
چون در پروژههای نفت و گاز، وقتی اختلاف شروع میشود، دیگر هیچ مدیری دوست ندارد چند سال بین دادگاهها و جلسات فرسایشی گرفتار بماند.
برای تنظیم یا اصلاح حرفهای شرط داوری در قراردادهای بینالمللی، میتوانید از خدمات تخصصی دفتر حقوقی لیبرالا استفاده کنید.
تعیین قانون حاکم بر قرارداد
خیلی از مدیران زمان امضای قرارداد، بیشتر حواسشان به مبلغ پروژه، زمان اجرا و تعهدات طرف مقابل است؛ اما بعدها متوجه میشوند یکی از مهمترین بخشهای قرارداد را جدی نگرفتهاند: «قانون حاکم بر قرارداد».
واقعیت این است که وقتی اختلاف شروع میشود، این قانون حاکم است که مشخص میکند:
- چه کسی حق بیشتری دارد،
- خسارت چطور محاسبه میشود،
- و اصلا شما میتوانید از منافعتان دفاع کنید یا نه.
«مهندس احمد» مدیر یکی از پروژههای EPC بود که بعد از اختلاف با پیمانکار خارجی، تازه فهمید قراردادش طوری تنظیم شده که گرفتن بخش بزرگی از خسارت تقریبا غیر ممکن است. یعنی مشکل اصلی از روز اختلاف شروع نشده بود؛ از روزی شروع شده بود که قرارداد بدون نگاه تخصصی تنظیم شد.
خیلی از شرکتها فقط برای اینکه قرارداد سریعتر بسته شود، این بخش را ساده رد میکنند؛ اما در پروژههای نفت و گاز، مخصوصا وقتی پای شریک خارجی، تحریم یا تامین تجهیزات وسط باشد، انتخاب اشتباه قانون حاکم میتواند بعدها پروژه را وارد بحران جدی کند.
در دفتر حقوقی لیبرالا ما فقط متن قرارداد را بررسی نمیکنیم؛ سناریوی روز بحران را هم میبینیم. یعنی از خودمان میپرسیم اگر دو سال بعد اختلاف بزرگی ایجاد شد، آیا این قرارداد واقعا از کارفرما یا سرمایهگذار محافظت میکند یا نه.
اشتباهات رایج در تنظیم شرط داوری
بر اساس تجربۀ پروندههای واقعی، چند اشتباه بیشتر از همه به پروژهها ضربه میزند:
| اشتباه رایج | نتیجهای که بعدها ایجاد میکند |
| استفاده از متن آمادۀ اینترنتی | بند داوری عملا بیفایده میشود |
| مبهم نوشتن بند داوری | اختلاف جدید روی اختلاف قبلی ایجاد میشود |
| انتخاب داور غیر متخصص | تصمیمی گرفته میشود که پروژه را قفل میکند |
| مشخص نکردن محل داوری | روند رسیدگی طولانی و پیچیده میشود |
| نادیده گرفتن ریسک تحریمها | اجرای رأی یا انتقال پول با مشکل روبهرو میشود |
شرکتهای حرفهای، قبل از امضای قرارداد، چند برابر بیشتر روی شرط داوری وقت میگذارند تا بعدا مجبور نشوند چند سال هزینۀ اختلاف را بدهند.
نمونه بند داوری استاندارد
بسیاری از مدیران دنبال یک «نمونۀ آماده» برای شرط داوری هستند؛ اما حقیقت این است که در پروژههای نفت و گاز، نسخۀ ثابت برای همه وجود ندارد.
چون پروژهای که شریک خارجی دارد، تامین مالی بینالمللی دارد یا درگیر ریسک تحریم است، با یک قرارداد معمولی فرق میکند.
یک نمونۀ ساده از شرط داوری ممکن است اینطور نوشته شود:
«کلیۀ اختلافات ناشی از این قرارداد، طبق قواعد داوری [نام نهاد] و توسط
[تعداد] داور حل و فصل خواهد شد. محل داوری [شهر] و زبان رسیدگی [زبان]
میباشد. قانون حاکم بر این قرارداد، قوانین [نام کشور] است.»
اما اگر همین بند بدون بررسی تخصصی داخل قرارداد قرار بگیرد، ممکن است روز اختلاف عملا به درد پروژه نخورد.
یکی از شرکتهای فعال در حوزۀ انرژی، قبل از امضای قرارداد با شریک خارجی، برای بررسی بند داوری به دفتر حقوقی لیبرالا مراجعه کرد. در بررسی اولیه مشخص شد بند داوری قرارداد، در صورت بروز اختلاف میتواند پروژه را وارد بنبست کند. بند بازنویسی شد و چند ماه بعد، وقتی اختلاف واقعی شکل گرفت، همان تغییرات باعث شد پروژه متوقف نشود و شرکت بتواند بخش مهمی از منافعش را حفظ کند.
چرا لیبرالا؟
وقتی یک پروژه نفت و گاز وارد اختلاف میشود، دیگر بحث فقط یک پرونده حقوقی نیست؛ پای توقف پروژه، فشار هیئتمدیره، قفل شدن سرمایه و حتی اعتبار بینالمللی شرکت وسط است.
به همین دلیل در لیبرالا، ما شرط داوری را فقط «تنظیم» نمیکنیم؛ آن را برای روز بحران طراحی میکنیم.
قبل از نهایی شدن هر قرارداد، بررسی میکنیم:
- اگر اختلاف جدی ایجاد شد، پروژه چطور از بنبست خارج شود؟
- آیا رأی داوری واقعا قابلیت اجرا دارد؟
- ریسک تحریم و شریک خارجی چه اثری روی قرارداد میگذارد؟
- و آیا این قرارداد در عمل از منافع شرکت محافظت میکند یا فقط روی کاغذ خوب به نظر میرسد؟
مدیران حرفهای معمولاً زمانی سراغ مشاور تخصصی میآیند که هنوز بحران شروع نشده؛ چون میدانند یک بند اشتباه، میتواند چند سال پروژه را درگیر کند.
نتیجهگیری
بیشتر بحرانهای بزرگ پروژههای نفت و گاز، از روز اختلاف شروع نمیشوند؛ از روزی شروع میشوند که قرارداد بدون نگاه تخصصی امضا میشود.
شرط داوری شاید فقط چند خط در انتهای قرارداد باشد، اما همان چند خط میتواند تعیین کند اختلاف در چند ماه مدیریت شود یا چند سال پروژه را متوقف کند.
اگر پروژه شما:
- شریک خارجی دارد،
- درگیر ریسک تحریم است،
- یا قرارداد EPC و بینالمللی دارد،
بهتر است قبل از امضا، شرط داوری و ساختار قراردادی آن توسط یک تیم متخصص بررسی شود.
در دفتر حقوقی لیبرالا، هدف ما فقط تنظیم یک قرارداد نیست؛ کمک میکنیم روزی که پروژه وارد بحران شد، شما غافلگیر نشوید.
گاهی یک بند درست، میتواند جلوی چند سال توقف پروژه، دعوای فرسایشی و خسارت مالی را بگیرد.
برای بررسی تخصصی شرط داوری و ریسکهای قراردادی پروژههای نفت و گاز، میتوانید از طریق سایت لیبرالا درخواست مشاوره ثبت کنید.
