فرض کنید پروژه EPC شما در یک هلدینگ نفتی، به دلایل عملکردی یا تأمین مالی، به بنبست خورده. راه حل ظاهری ساده است: «فسخ قرارداد». اما واقعیت این است که در پروژههای نفت، گاز و پتروشیمی ایران، فسخ قرارداد شروع یک ماجراست، نه پایان آن.
تجربه نشان داده که اغلب مدیران، دو ترس بزرگ در مورد فسخ دارند:
ترس از برآورد نشدن هزینهها: مگر نه اینکه طبق ماده ۶ موافقتنامه پیمان EPC، مسئولیت مالی پیمانکار حداکثر تا 100 درصد مبلغ نهایی پیمان است؟ اما این عدد در عمل چقدر واقعی است؟
ترس از بلاتکلیفی پروژه: با فسخ، چه کسی مسئول تجهیزات خریداریشده روی آب است؟ تکلیف ضمانتنامهها و پیشپرداختها چه میشود؟
و بدتر از همه، نقطه شروع اختلاف؛ جایی که پیمانکار ادعای «نقص تعهد از سوی کارفرما» دارد و کارفرما مستند به ماده ۶۸ شرایط عمومی (نظیر عدم انجام تعهدات یا تأخیر مستمر)، پیمانکار را مقصر میداند.
۱. موارد قانونى فسخ قرارداد
دغدغه مشترک کارفرما و پیمانکار: «آیا الان من حق فسخ دارم یا بعداً در داوری، فسخ من غیرقانونی اعلام میشود و ضرر بیشتری میکنم؟»
در پروژههای نفت و گاز، فسخ قرارداد یک «اختیار سلیقهای» نیست. مستندات اصلی که هر دو طرف باید بدانند، شرایط عمومی پیمان EPC (موضوع ابلاغیه شماره 370309/1403 مورخ 28/07/1403) و اسناد مشابه دیگر است. ما در این مقاله این سند را از حیث فسخ قرارداد بررسی خواهیم کرد. این سند مثل یک نقشه راه، مرزهای فسخ را مشخص کرده است.
۱.۱. فسخ از سوی کارفرما (مستند به ماده ۶۸)
کارفرما میتواند قرارداد را فسخ کند، اگر پیمانکار دچار یکی از «نقض تعهدات مستمر» شود. مهمترین مواردی که در عمل زیاد میبینیم:
| مورد نقض تعهد | توضیح کوتاه | مستند در پیمان |
| تأخیر مستمر در اتمام کار | تأخیر به حدی برسه که مجموع خسارتهای تأخیر از سقف مجاز (ماده ۵-۴ موافقتنامه) بگذره. | ماده ۶۶ و بند 68-1-6 |
| توقف کار بدون دلیل موجه | پیمانکار بدون مجوز، کار را متوقف کند. | بند 68-1-1-3 |
| واگذاری غیرمجاز پیمان | پیمانکار کل کار را به شخص ثالث واگذار کند یا شرایط واگذاری جزء را رعایت نکرده باشد. | بند 33-8 و بند 68-1-4 |
| ورشکستگی یا انحلال پیمانکار | به محض صدور حکم ورشکستگی توسط مرجع قضایی. | بند 68-1-7 و 68-1-9 |
| عدم رعایت الزامات HSE به شکل مکرر | اگر مجموع جریمههای HSE از حد تعیینشده تجاوز کند. | بند 68-1-3 |
نکته کلیدی برای کارفرما: قبل از ابلاغ فسخ، باید یک اخطار کتبی ۷ روزه به پیمانکار بدهید (بند 68-2). اگر این موضوع را رعایت نکنید، فسخ شما در مراجع حل اختلاف (کمیته دائمی ماده ۷۵) قابل شکستن است.
۱.۲. فسخ از سوی پیمانکار (مستند به ماده ۶۹)
پیمانکار هم میتواند در مواردی قرارداد را خاتمه دهد. این موارد که در ماده 69 شرایط عمومی پیمان بیان شده است، عبارتند از:
تأخیر بلندمدت در پرداخت: اگر کارفرما پیشپرداخت یا صورتوضعیت تأییدشده را به مدت ۹۱ روز نپردازد، پیمانکار میتواند قرارداد را خاتمه بدهد (بند 69-1-1).
تأخیر در تحویل زمین: اگر تحویل زمین بیش از ۱۸۲ روز طول بکشد و این تأخیر روی بیش از ۲۵٪ از مبلغ بخش ساختمان و نصب تأثیر بگذارد (بند 69-1-3).
عدم صدور دستور شروع مجدد: بعد از پایان دوره تعلیق، اگر کارفرما دستور شروع مجدد ندهد (بند 69-1-5).
نکته کلیدی برای پیمانکار: در این موارد، حتماً باید یک اخطار ۲۱ روزه به کارفرما بدهید. مستندات تأخیرهای کارفرما را از طریق مشاور کارفرما به صورت کتبی ثبت کنید. و اگرنه در دادگاه، «ادعای شما» بدون «مدرک» میماند.
۱.۳. خاتمه بنا به مصلحت کارفرما (ماده ۶۷)
این برگ برنده کارفرماست. کارفرما میتواند بدون اینکه تقصیری متوجه پیمانکار باشد، صرفاً به صلاحدید خود قرارداد را خاتمه دهد که البته مشروط به ابلاغ کتبی 28 روز قبل از خاتمه است.
در این حالت، کارفرما موظف است بهای کارهای انجام شده، مصالح و تجهیزات سفارش داده شده و حتی هزینههای ناشی از فسخ قراردادهای پیمانکار با فروشندگان را بپردازد (بند 67-8-3).
این بند، بیشترین محل اختلاف مالی بین طرفین است. چون تفسیر «هزینههای متعارف» و «خسارت ناشی از فسخ قراردادهای زنجیره تأمین» معمولاً محل مناقشه است.
خیلی از وکلا، فقط میگویند «ماده ۶۸ میگوید میتوانی فسخ کنی». اما ما در لیبرالا، قبل از اینکه پیشنهاد فسخ بدهیم، یک تحلیل ریسک از منظر رویه داوری انجام میدهیم. مثلاً:
آیا تأخیر ۹۰ روزه پیمانکار واقعاً «غیرموجه» است یا قابل دفاع است؟ (مستند به تبصره ماده ۶۶)
اگر فسخ کنی، آیا پیمانکار میتواند ادعای «شرایط تنگنا (Hardship)» بکند و فسخ را به تأخیر بیندازد؟ (ماده 73-2)
این جزئیات است که میلیاردها تومان اختلاف مالی ایجاد میکند.
۲. آثار مالی و حقوقی فسخ
دغدغه مشترک: «اگر قرارداد فسخ شود، تکلیف پیشپرداخت، ضمانتنامهها و هزینه تجهیزات سفارش داده شده چه میشود؟»
واقعیت این است که آثار مالی فسخ، کاملاً وابسته به نوع فسخ است. فرق اساسی بین «فسخ به تقصیر پیمانکار»، «فسخ به تقصیر کارفرما» و «خاتمه به صلاحدید کارفرما» وجود دارد. در ادامه هر کدام را جداگانه بررسی میکنیم.
۲.۱. وضعیت تضامین و سپردهها (تکلیف پولهایی که بلوکه شده)
مهمترین دغدغه دو طرف، سرنوشت تضمین انجام تعهدات و سپرده حسن انجام کار است. جدول زیر شفاف میکند که در هر نوع فسخ، چه بر سر این تضامین میآید:
| نوع فسخ | تضمین انجام تعهدات (معادل ۵٪ پیمان) | سپرده حسن انجام کار (۱۰٪ هر صورتوضعیت) | مستند |
| فسخ به تقصیر پیمانکار (ماده ۶۸) | کارفرما ضبط میکند | کارفرما ضبط میکند | بند 68-3 |
| فسخ به تقصیر کارفرما (ماده ۶۹) | آزاد میشود (پس از تسویه) | آزاد میشود (پس از تسویه) | بند 14-5-1 |
| خاتمه به صلاحدید کارفرما (ماده ۶۷) | آزاد میشود (به تناسب کارهای تحویل شده) | آزاد میشود (به تناسب کارهای تحویل شده) | بند 67-10 |
نکته مهم برای کارفرما: اگر قرارداد را به دلیل تقصیر پیمانکار فسخ میکنید، قبل از ضبط تضامین، حتماً تشریفات اخطار ۷ روزه (ماده 68-2) و تأیید هیأت منتخب وزیر (برای پروژههای ملی) را رعایت کنید. در غیر این صورت، ضبط تضامین غیرقانونی است و پیمانکار میتواند آن را پس بگیرد.
۲.۲. تکلیف پیشپرداخت
پیشپرداخت معمولاً تا ۳۰٪ مبلغ پیمان است. سرنوشت آن:
فسخ به تقصیر پیمانکار: کارفرما میتواند باقیمانده استهلاکنشده پیشپرداخت را از تضامین یا مطالبات پیمانکار کسر کند (بند 68-12-3).
فسخ به تقصیر کارفرما: پیمانکار فقط موظف به استهلاک پیشپرداخت به نسبت کار انجام شده است. مابقی را نمیتواند بازگرداند مگر اینکه کارفرما درخواست کند.
مثال عینی: فرض کنید پیشپرداخت ۱۰ میلیارد تومانی دادهاید و پیمانکار فقط ۳۰٪ کار را انجام داده (یعنی حدود ۳ میلیارد از پیشپرداشت مستهلک شده). اگر به تقصیر پیمانکار قرارداد را فسخ کنید، میتوانید ۷ میلیارد باقیمانده را از تضمین حسن انجام کار یا سایر مطالبات او کم کنید.
۲.۳. تکلیف مصالح و تجهیزات سفارش داده شده
این بخش بیشترین اختلاف را ایجاد میکند. سوال کلیدی: کالاهایی که سفارش داده شده ولی هنوز به کارگاه نرسیده، با فسخ چه میشود؟
| وضعیت کالا | فسخ به تقصیر پیمانکار | فسخ به تقصیر کارفرما | خاتمه به صلاحدید کارفرما |
| کالاهای تحویل شده به کارگاه | کارفرما باید آنها را در اختیار بگیرد (بند 68-4) | طبق بند 67-8-1 عمل میشود (با توجه به بند 69 – 2) | طبق بند 67-8-1 عمل میشود. |
| کالاهای سفارش داده شده (در راه یا در کارخانه فروشنده) | کارفرما میتواند قرارداد را به نام خود منتقل کند یا از انتقال خودداری کند. اگر خودداری کند، پیمانکار ضرر میکند (بند 68-8) | کارفرما موظف به انتقال قرارداد یا جبران هزینه فسخ قرارداد با فروشنده است (بند ۶۹ به قیاس از 67-8-3) | کارفرما میتواند قرارداد را منتقل کند؛ در غیر این صورت، هزینه فسخ قرارداد با فروشنده را به پیمانکار پرداخت میکند (بند 67-8-3) |
هشدار برای پیمانکار: در فسخ به تقصیر خودتان، اگر کارفرما از انتقال قرارداد خرید تجهیزات خودداری کند، شما هم مجبور به پرداخت جریمه فسخ قرارداد به فروشنده خارجی هستید و هم نمیتوانید آن را از کارفرما مطالبه کنید. این یک ریسک پنهان بزرگ است.
۲.۴. خسارت تأخیر در اتمام کار (ماده ۶۶)
اگر فسخ به دلیل تأخیر پیمانکار باشد، کارفرما میتواند خسارت تأخیر را تا سقف تعیینشده در موافقتنامه دریافت کند.
اگر فسخ کنید، محاسبه تأخیر از آخرین مهلت قراردادی تا تاریخ فسخ است، نه تا تاریخ تحویل واقعی (چون تحویلی در کار نیست).
۲.۵. خسارت ناشی از فسخ قراردادهای زنجیره تأمین (فقط در خاتمه به صلاحدید)
طبق بند 67-8-3، اگر کارفرما به صلاحدید خود پیمان را خاتمه دهد، موظف است خسارتهای ناشی از فسخ قراردادهای پیمانکار با فروشندگان و پیمانکاران جزء را نیز بپردازد. اما مشروط به اینکه این خسارتها «متعارف» باشند. بنابراین کارفرما مسئول «شروط نامتعارف» (مثل جریمههای غیرمتناسب) نیست.
۳. مسئولیت خسارات (ناشی از فسخ)
دغدغه مشترک: «اگر قرارداد فسخ شود، چه کسی مسئول خسارتهای ناشی از فسخ هست؟ مثلاً هزینه برچیدن کارگاه، غرامت کارگران اخراجی، یا جریمه فسخ قرارداد با فروشندگان خارجی بر عهده کیست؟»
۳.۱. خسارت برچیدن کارگاه و بازگرداندن زمین (ماده ۶۷-۵ و ۶۸-۴)
| نوع فسخ | مسئولیت برچیدن کارگاه و بازگردانی زمین به حالت اولیه | مستند |
| فسخ به تقصیر پیمانکار | با پیمانکار | بند ۶۸-۴ و ۶۸-۷ |
| فسخ به تقصیر کارفرما | با پیمانکار | بند 67-5 |
| خاتمه به صلاحدید کارفرما | با پیمانکار | بند ۶۷-۵ |
۳.۲. خسارت ناشی از فسخ قراردادهای زنجیره تأمین
این بخش بیشترین اختلاف مالی را پس از فسخ ایجاد میکند. فرض کنید: شما (پیمانکار اصلی) با یک فروشنده خارجی برای تأمین توربین قرارداد بستهاید. الان که قرارداد اصلی فسخ شده، آن فروشنده خارجی از شما جریمه فسخ میخواهد. این جریمه به عهده کیست؟
| نوع فسخ | مسئول خسارت فسخ قرارداد با فروشندگان | شرط پرداخت | مستند |
| فسخ به تقصیر پیمانکار | کارفرما (در صورت عدم درخواست انتقال قرارداد) | ۱. کارفرما انتقال قرارداد را نخواسته باشد
۲. فسخ ناشی از عدم انجام تعهد فروشنده نباشد ۳. خسارت متعارف باشد |
بند ۶۸-10-۳ |
| فسخ به تقصیر کارفرما | کارفرما (در صورت درخواست انتقال قرارداد) | پیمانکار باید مدارک قرارداد و اثبات خسارت را ارائه دهد | بند 69-2 (با توجه به بند ۶۷-۸-۳) |
| خاتمه به صلاحدید کارفرما | کارفرما | شرط: خسارت باید «متعارف» باشد؛ شروط نامتعارف (جریمههای غیرمتناسب) قابل پرداخت نیست | بند ۶۷-۸-۳ |
مثال عینی: فرض کنید شما (پیمانکار) برای پروژهای، یک ژنراتور ۵ میلیون یورویی از آلمان سفارش دادهاید و ۲۰٪ آن را پیشپرداخت کردهاید (۱ میلیون یورو). حالا کارفرما بدون تقصیر شما، قرارداد را به صلاحدید خود خاتمه میدهد.
اگر کارفرما قبول کند که قرارداد خرید ژنراتور را به نام خودش منتقل کند، شما ضرر نمیکنید.
اگر کارفرما انتقال را قبول نکند، باید ۱ میلیون یوروی پیشپرداخت به اضافه خسارت فسخ قرارداد با فروشنده آلمانی را به شما پرداخت کند (بند ۶۷-۸-۳).
هشدار برای کارفرما: اگر قصد خاتمه به صلاحدید دارید، هر چه زودتر تکلیف قراردادهای زنجیره تأمین پیمانکار را روشن کنید. هر روز تأخیر، ممکن است جریمه بیشتری به پیمانکار تحمیل کند که نهایتاً به گردن شما میافتد.
در لیبرالا، قبل از هر اقدامی برای فسخ، یک «برآورد خسارت» برای شما انجام میدهیم. دقیقاً میگوییم که در هر سناریو، چه مقدار خسارت به شما تحمیل میشود و چه مقدار میتوانید از طرف مقابل مطالبه کنید. این برآورد، ابزار مذاکره شما در کمیته حل اختلاف (ماده ۷۵) خواهد بود.
۴. اختلافات ناشی از خاتمه زودهنگام
دغدغه مشترک: «اگر فسخ کنیم و طرف مقابل قبول نداشته باشد، دعوا در چه مرجعی باید مطرح شود؟ چه مدت طول میکشد؟ هزینه آن چقدر است؟ آیا میشود قبل از دادگاه، موضوع را حل کرد؟»
در پروژههای نفت و گاز، معمولاً «نظریه کارشناسی» و «کمیته حل اختلاف» خیلی سریعتر از دادگاه نتیجه میدهد. اما باید مسیر را بلد بود.
۴.۱. ساختار حل اختلاف در پیمانهای EPC (ماده ۷۵)
قبل از اینکه بروید به داوری یا دادگاه، پیمان شما چند پله قبلی هم دارد:
| مرحله | مرجع حل اختلاف | مهلت اقدام | الزامآور بودن | مستند |
| ۱. مذاکره مستقیم | طرفین پیمان (مدیران ارشد) | بدون محدودیت | ندارد (اما تشریفاتی است) | عرف قراردادی |
| ۲. استفسار از مرجع صادرکننده | سازمان برنامه و بودجه (برای بخشنامههای ابلاغی) | هر زمان | الزامآور است | بند ۷۵ (بند اول) |
| ۳. کمیته دائمی پیشگیری و رسیدگی به اختلاف | ۳ نفره (نماینده کارفرما + نماینده پیمانکار + رئیس مشترک) | حداکثر ۲۸ روز از ارجاع | طرفین پیمان در رد یا پذیرش نظرات کمیته مخیر اند. | بند 75-1 و 75-1-2 و 75-1-3 |
| ۴. داوری | حسب مورد (مثلاً اتاق بازرگانی یا مرکز داوری) | پس از عدم حل در کمیته | قطعی و لازمالاجراست | بند 75-3 |
۴.۲. تشکیل کمیته حل اختلاف (ماده 75-1)
اگر به مرحله ۳ (کمیته دائمی) رسیدید، این نکات را حتماً رعایت کنید:
| گام | اقدام | مهلت | نکته مهم |
| ۱ | کارفرما و پیمانکار هرکدام یک نماینده به کمیته معرفی میکنند | حداکثر ۲۸ روز از شروع اعتبار پیمان | این نمایندهها معمولاً مدیران فنی یا حقوقی هستند |
| ۲ | انتخاب رئیس کمیته (نفر سوم) | – | اگر توافق نشد، کارفرما ظرف 14 روز ۳ نفر معرفی میکند و پیمانکار طی ۷ روز یکی را انتخاب میکند (تبصره ماده 75-1) |
| ۳ | ارجاع اختلاف به کمیته | هر زمان که اختلاف ایجاد شد | به صورت کتبی + همراه با مستندات |
| ۴ | صدور رأی کمیته | حداکثر ۲۸ روز از تاریخ وصول درخواست رسیدگی | قابل تمدید با توافق طرفین |
| ۵ | اجرای رأی | – | نظرات کمیته لازمالاجرا نمیباشد و طرفین در پذیرش آن مخیر اند. |
۴.۳. جدول خلاصه: اختلافات ناشی از خاتمه زودهنگام
| مرحله | مرجع | مهلت | هزینه تقریبی | الزامآور بودن | مناسب برای |
| ۱. مذاکره مستقیم | مدیران دو طرف | نامحدود | نزدیک به صفر | خیر | اختلافات جزئی |
| ۲. استفسار از سازمان برنامه | سازمان برنامه و بودجه | – | نزدیک به صفر | بله | اختلاف در تفسیر بخشنامهها |
| ۳. کمیته حل اختلاف | کمیته ۳ نفره (ماده ۷۵) | حداکثر ۲۸ روز | پایین (حقالزحمه رئیس کمیته) | خیر | ۹۰٪ اختلافات فسخ |
| ۴. داوری | مرکز داوری (مثلاً اتاق بازرگانی) | ۶ ماه تا ۲ سال | متوسط تا بالا | بله | اختلافات سنگین |
در لیبرالا، ما قبل از اینکه اجازه دهیم اختلاف شما به داوری برسد، یک جلسه «کمیته حل اختلاف فرضی» برگزار میکنیم. یعنی شبیهسازی میکنیم که اگر پرونده شما برود پیش کمیته ماده ۷۵، چه رأیی صادر میشود. با این کار، یا بدون دعوا به توافق میرسید، یا با قدرت وارد مذاکره میشوید.
۵. راهکارهای کاهش ریسک فسخ
دغدغه مشترک: «چه کار کنم که قرارداد اصلاً به فسخ نرسد؟ اگر هم رسید، چطور میتوان ضرر را به حداقل رساند؟»
بهترین راهکار برای کاهش ریسک فسخ، این است: قبل از عقد قرارداد، شرایط فسخ را ببینید. حین اجرا، مستندسازی کنید. هنگام فسخ، مشاور خوب ببرید.
در ادامه، راهکارهای مشخص برای هر دو طرف (کارفرما و پیمانکار) دستهبندی شده است.
۵.۱. راهکارهای قبل از امضای قرارداد
| شماره | راهکار | مخاطب (کارفرما/پیمانکار) | دلیل | مستند مرتبط |
| 1 | شرط انتقال قراردادهای زنجیره تأمین را حتماً بنویسید | پیمانکار (و کارفرما) | در خاتمه به صلاحدید، کارفرما موظف به انتقال میشود و پیمانکار ضرر نمیکند | بند 67-8-2 و 67-8-3 |
| 2 | اعضای کمیته حل اختلاف (ماده ۷۵) را همان ابتدا تعیین کنید | هر دو | اگر هنگام اختلاف دنبال نفر سوم بگردید، ماهها زمان میرود | بند ۷۵-۱ |
| 3 | پوششهای بیمهای را دقیق بررسی کنید | کارفرما | اگر بیمه «تمام خطر نصب» نداشته باشید، حوادث قهری با خودتان است | بند 15-1-2 و 73-1-5 |
| 4 | فهرست فروشندگان (پیوست ۱۵) را جدی بگیرید | کارفرما | اگر پیمانکار از فروشنده خارج از فهرست خرید کند، مسئولیتش با خودش است | بند 3-33 و 4-33 |
۵.۲. راهکارهای حین اجرای پروژه (قبل از رسیدن به فسخ)
این بخش شاید مهمترین بخش برای مستندسازی باشد. چون در اختلافات فسخ، «مدرک» حرف اول را میزند.
| شماره | راهکار | مخاطب | جزئیات عملی |
| ۱ | همه اخطارها را کتبی و با تایید مشاور کارفرما ثبت کنید | هر دو | اخطار شفاهی ارزش حقوقی ندارد. حتماً از سامانه یا ایمیل رسمی استفاده کنید. |
| ۲ | تأخیرهای کارفرما را همان موقع صورتجلسه کنید | پیمانکار | مثلاً «تحویل زمین با ۲۰ روز تأخیر» را با امضای نماینده کارفرما ثبت کنید. این مدرک بعداً برای تمدید مدت پیمان (ماده ۶۴) یا خاتمه به تقصیر کارفرما (ماده ۶۹) کاربرد دارد. |
| ۳ | گزارش HSE را روزانه ثبت و به کارفرما بدهید | پیمانکار | اگر کارفرما بعداً بخواهد به استناد نقض HSE (بند 68-1-3) فسخ کند، شما گزارشهای تأیید شده را دارید. |
| ۴ | تغییرات در برنامه زمانی (ماده ۳۲) را حتماً طی «سند دستور تغییر کار» بگیرید | پیمانکار | اگر کارفرما شفاهی بگوید «عجله نکن»، ولی بعداً به خاطر تأخیر فسخ کند، بدون سند رسمی، حرف شما اثبات نمیشود. |
| ۵ | وضعیت مصالح و تجهیزات سفارش داده شده را ماهانه گزارش کنید | پیمانکار | این گزارش بعداً برای اثبات ارزش کالاهای سفارش داده شده (در فسخ) حیاتی است. |
مثال عینی: پیمانکاری در پروژهای ۲ میلیون یورو تجهیزات سفارش میدهد. کارفرما بعداً به صلاحدید خود قرارداد را خاتمه میدهد و میگوید «من این تجهیزات را نمیخواهم». پیمانکار میگوید «شما موظف به انتقال قرارداد هستید». اگر پیمانکار ماهانه گزارش سفارش تجهیزات را به کارفرما داده باشد و کارفرما اعتراض نکرده باشد، در داوری رأی به نفع پیمانکار صادر میشود.
۵.۳. راهکارهای هنگام فسخ (اقدامات فوری)
| شماره | راهکار | مخاطب | جزئیات عملی | مستند |
| ۱ | قبل از ابلاغ فسخ، حتماً اخطار قبلی بدهید | کارفرما | ۷ روز اخطار (برای فسخ ماده ۶۸) یا ۲۱ روز (برای پیمانکار در ماده ۶۹) | بند 68-2 و 69-2 |
| ۲ | صورتبرداری از کارگاه را با حضور نماینده طرف مقابل یا دادگاه انجام دهید | هر دو | اگر طرف مقابل نیامد، با نماینده دادگاه محلی صورتبرداری کنید تا بعداً انکار نکند | بند 68-5 |
| ۳ | تضامین را خودسرانه ضبط نکنید | کارفرما | ضبط تضامین فقط پس از طی مراحل تأیید هیأت (در پروژههای ملی) مجاز است | بند 68-2 و 68-3 |
| ۴ | بلافاصله صورتوضعیت قطعی فسخ را تهیه کنید | پیمانکار | حداکثر ۵۶ روز پس از صورتبرداری | بند 68-10 |
| ۵ | از وکیل متخصص در پیمانهای EPC استفاده کنید | هر دو | – | — |
۵.۴. جدول خلاصه: راهکارهای کاهش ریسک فسخ بر اساس نوع مخاطب
| مرحله | راهکار کلیدی | مخاطب | اولویت | بازگشت سرمایه |
| قبل از عقد | تعیین کمیته حل اختلاف (ماده ۷۵) | هر دو | اجباری | خیلی بالا |
| قبل از عقد | درج شرط انتقال قراردادهای زنجیره تأمین | پیمانکار | بالا | بسیار بالا |
| حین اجرا | مستندسازی تمام اخطارها و صورتجلسات | هر دو | اجباری | بسیار بالا |
| حین اجرا | گزارش ماهانه وضعیت تجهیزات سفارش داده شده | پیمانکار | متوسط | بالا |
| هنگام فسخ | اخطار قبلی قبل از ابلاغ فسخ | کارفرما | اجباری | حیاتی |
| هنگام فسخ | صورتبرداری رسمی از کارگاه | هر دو | اجباری | حیاتی |
| همه مراحل | مشاوره با متخصص پیمانهای EPC | هر دو | توصیه میشود | خیلی بالا |
نتیجهگیری
فسخ قرارداد در پروژههای نفت و گاز لزوماً پایان کار نیست، اما اگر بدون آگاهی از قوانین و تشریفات انجام شود، میتواند هزینههای سنگین و دعاوی طولانی به همراه داشته باشد.
نکته کلیدی این است: بیشتر ضررهای مالی در فسخ، نه به خاطر خود فسخ، بلکه به خاطر اقدامات اشتباه حین آن یا عدم مستندسازی قبلی رخ میدهد.
قبل از هر اقدامی، بدانید در کدام نوع فسخ قرار دارید، تکلیف تضامین و کالاهای سفارش داده شده چیست، و بدانید کدام خسارتها قابل مطالبه هستند و کدام نیستند.
اگر درگیر پروژهای هستید که به فسخ نزدیک میشود، یا قراردادی دارید که میخواهید شروط فسخ آن را بررسی کنید، تیم حقوقی لیبرالا آماده مشاوره است.
