شرط داوری در قراردادهای نفت و گاز 

شرط داوری چیست؟

شرط داوری بندی است در قرارداد که طرفین پیش از بروز اختلاف توافق می‌کنند اگر در آینده اختلافی پیش آمد، آن را نه از طریق دادگاه، بلکه از طریق یک یا چند داور مشخص یا یک نهاد داوری معین حل می‌کنند. این توافق الزام‌آور است و دادگاه‌ها موظفند آن را محترم بشمارند.

در قراردادهای نفت، گاز و پتروشیمی، شرط داوری از مهم‌ترین بندهای قرارداد است، اگر نگوییم مهم‌ترین. دلیل آن ساده است: این قراردادها پیچیده، بلندمدت و پرریسک هستند و بروز اختلاف در آنها در اغلب موارد امری اجتناب ناپذیر است. شرط داوری تعیین می‌کند که وقتی اختلاف پیش آمد، کجا، چطور و با چه هزینه‌ای حل می‌شود.

مزایای داوری نسبت به دادگاه

در قراردادهای نفتی، طرفین اغلب شرکت‌های بزرگ با منافع تجاری بلندمدت هستند. آن‌ها نه وقت دارند سال‌ها پشت در دادگاه بنشینند، نه می‌خواهند اسرار تجاری‌شان در جلسات علنی مطرح شود، نه اطمینان دارند قاضی با پیچیدگی‌های فنی EPC یا FIDIC Silver Book آشنا باشد. داوری همه این مشکلات را یک‌جا حل می‌کند.

یک مزیت که اغلب نادیده گرفته می‌شود این است که رأی داوری بین‌المللی طبق کنوانسیون نیویورک ۱۹۵۸ در بیش از ۱۷۰ کشور قابل اجراست. این یعنی اگر طرف مقابل در کشور دیگری دارایی داشته باشد، می‌توانید رای داوری را آنجا هم اجرا کنید، چیزی که با حکم دادگاه ایرانی تقریباً غیرممکن است.

در یکی از پرونده‌های ما در یک قرارداد EPC پتروشیمی اختلافی بین کارفرما و پیمانکار خارجی پیش آمد. چون قرارداد شرط داوری ICC داشت، داوری در پاریس برگزار شد. داور یک متخصص قرارداد نفتی بود که در یک‌سال‌ونیم رای صادر کرد. اگر پرونده به دادگاه رفته بود، پنج سال طول می‌کشید و امکان اجرای رای در کشور پیمانکار وجود نداشت.

اجزای یک شرط داوری استاندارد

یک شرط داوری استاندارد در قراردادهای نفت و گاز، شش جزء اصلی دارد که همه آن‌ها باید صریح، روشن و بدون ابهام باشند. هر ابهامی در این اجزا بعداً می‌تواند به یک دعوای مستقل درباره «تفسیر شرط داوری» تبدیل شود که خودش ماه‌ها وقت و هزینه از شما می‌گیرد.

در قراردادهای نفتی با طرف‌های بین‌المللی، یک جزء هفتم هم مطرح می‌شود: «شرط ثبات» یا Stabilization Clause که تضمین می‌کند تغییرات قانونی آتی کشور میزبان بر قرارداد تأثیر نمی‌گذارد. این شرط در قراردادهای IPC و بای‌بک ایران اهمیت ویژه‌ای دارد.

در پروژه‌های نفت و گاز، اغلب قرارداد را مهندسان و مدیران پروژه مذاکره می‌کنند و شرط داوری را هم آن‌ها یا تیم حقوقی داخلی می‌نویسند، معمولاً با کپی از قرارداد قبلی یا یک نمونه اینترنتی. این روش در بسیاری از موارد به یک شرط داوری معیوب ختم می‌شود که وقتی به آن نیاز پیدا می‌کنید، به جای حل مشکل، مشکل جدید می‌سازد.

رایج‌ترین اشتباهی که می‌بینیم این است که شرط داوری «ناقص» است، یعنی به نهاد داوری اشاره می‌کند اما قانون حاکم، مقر و زبان را مبهم می‌گذارد. یا بدتر از آن، «متناقض» است، مثلاً هم داوری هم دادگاه را به‌عنوان مرجع رسیدگی ذکر می‌کند.

در یک قرارداد تأمین مالی پروژه پتروشیمی، شرط داوری اشاره می‌کرد به «داوری طبق مقررات ICC با مقر لندن». اما قانون ماهوی قرارداد تعیین نشده بود. وقتی اختلاف پیش آمد، داوری سه ماه صرف تعیین قانون حاکم کرد. این ابهام یک‌خطی، سه ماه تاخیر و هزینه اضافی قابل توجهی ایجاد کرد.

اگر در طول اجرای پروژه با ابهامات قراردادی، تاخیرات یا ادعاهای مالی مواجه شده‌ اید، دریافت مشاوره قرارداد پروژه مدیریت ادعا در پروژه های EPC به شما کمک می‌ کند تا پیش از کشیده شدن پرونده به داوری‌ های پیچیده، ادعاهای حقوقی و مالی خود را به‌ صورت کاملاً اصولی اثبات و مدیریت کنید.

انتخاب قانون حاکم و مرجع داوری

دو تصمیم سرنوشت‌ساز در تنظیم شرط داوری قراردادهای نفتی وجود دارد: انتخاب قانون ماهوی حاکم بر قرارداد و انتخاب مرجع داوری. این دو تصمیم ظاهراً فنی‌اند، اما در عمل تعیین می‌کنند که اگر اختلافی پیش آمد، کجا، با چه قواعدی و با چه هزینه‌ای رسیدگی می‌شود.

در قراردادهای نفتی ایران با طرف‌های داخلی، قانون ایران اغلب قانون حاکم است. اما در قراردادهای بین‌المللی، انتخاب قانون انگلستان رایج است چون ادبیات حقوقی نفتی غنی‌تری دارد. مرجع داوری هم باید متناسب با ارزش قرارداد و ماهیت طرفین انتخاب شود.

نمونه ساختار شرط داوری در قراردادهای انرژی

یک شرط داوری استاندارد برای قرارداد EPC نفت و گاز داخلی و یک نمونه برای قرارداد بین‌المللی از نظر ساختار با هم فرق دارند. آنچه در هر دو مشترک است، صراحت و عدم ابهام است. هر جمله‌ای که بتوان دو معنا از آن برداشت کرد، بالقوه یک اختلاف جدید است.

توجه داشته باشید که نمونه‌های زیر ساختار پیشنهادی هستند، نه متن آماده برای استفاده مستقیم. هر قرارداد نفتی مشخصات خاص خودش را دارد و شرط داوری باید متناسب با همان قرارداد، ارزش آن، ماهیت طرفین و سایر شروط تنظیم شود.

نمونه ساختار — قرارداد EPC داخلی:

نمونه ساختار — قرارداد EPC بین‌المللی:

سوالات متداول 

شرط داوری در قراردادهای نفتی یکی از تخصصی‌ترین حوزه‌های حقوق قراردادی است. سؤال‌هایی که در اینجا پاسخ داده شده‌اند، رایج‌ترین ابهاماتی هستند که مدیران حقوقی و مدیران پروژه در زمان تنظیم یا مراجعه به شرط داوری دارند.

اگر در قرارداد شرط داوری نداشته باشیم، آیا می‌توانیم بعد از بروز اختلاف توافق کنیم؟

بله. «موافقت‌نامه داوری» یا قرارداد داوری پس از بروز اختلاف هم قابل انعقاد است. اما این کار نیاز به توافق هر دو طرف دارد و وقتی اختلاف پیش آمده، معمولاً طرف قوی‌تر انگیزه‌ای برای توافق داوری ندارد. به همین دلیل بهتر است شرط داوری را قبل از امضای قرارداد درج کنید.

آیا رای داوری قطعی است و قابل اعتراض نیست؟

رأی داوری در قانون ایران در موارد محدودی قابل ابطال است نه تجدیدنظر ماهوی، بلکه ابطال شکلی در مواردی مثل خروج داور از حدود اختیار، نقض اصول دادرسی منصفانه یا مخالفت رای با نظم عمومی. این محدودیت ابطال، یکی از مزایای داوری است؛ ثبات رای بیشتر از دادگاه که چند مرحله تجدیدنظر دارد.

تفاوت داوری موردی و داوری سازمانی چیست؟

در داوری سازمانی، یک نهاد مستقل مثل ICC یا مرکز داوری اتاق ایران فرآیند را مدیریت می‌کند، داوران را تأیید یا منصوب می‌کند و قواعد مشخصی دارد. در داوری موردی مثل UNCITRAL، طرفین خودشان قواعد را توافق می‌کنند و نهاد ثالثی در مدیریت نقش ندارد. داوری سازمانی برای شرکت‌هایی که تجربه داوری کمتری دارند امن‌تر است؛ داوری موردی برای طرفین با‌تجربه انعطاف بیشتری دارد.

در قراردادهای نفتی با کارفرمای دولتی، آیا می‌توان شرط داوری بین‌المللی گذاشت؟

این یکی از پیچیده‌ترین مسائل در حقوق نفتی ایران است. برخی قراردادهای وزارت نفت شرط داوری داخلی دارند و برخی با توافق ویژه، داوری بین‌المللی را پذیرفته‌اند. در قراردادهای IPC و بای‌بک، معمولاً داوری بین‌المللی با توافق طرفین ممکن است. این موضوع باید با دقت و با مشاور حقوقی متخصص بررسی شود.

اگر طرف مقابل شرط داوری را نادیده بگیرد و مستقیم به دادگاه برود، چه اتفاقی می‌افتد؟

شما می‌توانید از دادگاه بخواهید به استناد وجود شرط داوری، رسیدگی را متوقف کند و طرفین را به داوری ارجاع دهد. در قانون آیین دادرسی مدنی ایران و اکثر سیستم‌های حقوقی، دادگاه موظف است این درخواست را بپذیرد، مشروط بر اینکه شرط داوری معتبر و نافذ باشد.

آیا می‌توانیم برای برخی اختلافات داوری و برای برخی دیگر دادگاه تعیین کنیم؟

بله، این «شرط داوری جزئی» یا Tiered Dispute Resolution نام دارد و در قراردادهای بزرگ رایج است. مثلاً اختلافات فنی به کارشناس مستقل، اختلافات قراردادی به داوری و برخی دعاوی فوری مثل ابطال ضمانت‌نامه به دادگاه ارجاع می‌شوند. این ساختار نیاز به طراحی دقیق دارد تا بین مراجع مختلف تداخل ایجاد نشود.

قبل از امضای قرارداد، چه زمانی باید شرط داوری را بررسی کنیم؟

بهترین زمان همان ابتدای مذاکره است، نه آخرین بند قبل از امضا. در پروژه‌های نفت و گاز، شرط داوری اغلب آخرین بندی است که مذاکره می‌شود، وقتی همه خسته‌اند و می‌خواهند امضا کنند. این اشتباه است. شرط داوری باید با همان دقتی مذاکره شود که قیمت و زمان‌بندی قرارداد مذاکره می‌شوند.

همین الان با لیبرالا مشورت کنید

اگر قراردادی در حال تنظیم یا مذاکره دارید، یا شرط داوری موجود را می‌خواهید بررسی کنید، یا اختلافی پیش آمده و نمی‌دانید شرط داوری‌تان معتبر است یا نهُ همین الان با تیم لیبرالا تماس بگیرید. یک شرط داوری درست، ارزان‌ترین بیمه‌ای است که می‌توانید برای یک پروژه نفتی بگیرید.